NHÀ TRÍ THỨC TRÙM CHĂN

       Sau hôm Sáu[1] bàn giao cơ sở tiếp tế, lúc trời tối tôi đi Ngõ Huế tìm nhà Trọng. Người mở cánh cửa kính treo rèm “phòng không” màu xanh là một người đàn ông tuổi trung niên, vóc dáng tầm thước trong bộ pyjama thoảng mùi nước hoa. Người đó lạnh lùng nhìn tôi, hỏi:

-Anh tìm ai?

Theo ám hiệu, tôi giơ tay trái, người đó cũng giơ tay trái bắt tay tôi. Tôi nói:

-Tôi là Việt.

Chủ nhà cười vui vẻ:

-Tôi là Minh. Mời anh vào.

Phòng khách khá sang. Bàn thờ Đức Mẹ Maria gắn phía trên cửa thông sang phòng trong, trên cao có cây thánh giá đen bóng. Bộ xa-lông Tàu lót đệm thêu hoa, tấm dựa lưng trải đăng-ten, hai ngọn đèn gắn chụp phòng không tỏa ánh sáng dịu, tủ sách rất to với bốn tầng ken đầy những cuốn sách đủ loại dầy mỏng và rất nhiều báo che kín một nửa bức tường phòng. Trọng ra hiệu mời ngồi rồi chỉ vào chiếc radio hiệu Murphy đang phát bản tin đài BBC về người kế nhiệm tổng thống Franklin Roosevelt vừa qua đời ngày 13 tháng Tư 1945.

 Trọng thở dài:

- Vị tổng thống vĩ đại này qua đời sớm ở tuổi 62 là một tổn thất lớn cho dân tộc ta, có thể nói là cho toàn thế giới. Từ những năm 30 ông đã tỏ thái độ chống chủ nghĩa đế quốc, coi việc chấm dứt chế độ thực dân của các nước châu Âu là một trong những mục tiêu chính của đời mình. Cách đây chưa lâu sau khi Pháp bị Nhật đảo chính tướng De Gaulle từ Congo Brazzaville gửi cho bọn bại binh Pháp ở Việt Nam bản thông điệp “Hãy yên tâm, đừng nôn nóng! Tôi sẽ gửi cho các bạn bốn sư đoàn để tái chiếm Đông Dương”. Nhưng không có đủ tàu chở quân nên De Gaulle đề nghị tổng thống Roosevelt giúp phương tiện. Roosevelt trả lời “Việc của Đông Dương do người Đông Dương tự giải quyết”. Nghĩa là Roosevelt không tán thành Pháp chiếm lại Đông Dương làm thuộc địa.

Ông ta mất đi, Harry Truman sẽ theo đường lối của người tiền nhiệm hay sẽ ủng hộ thực dân Pháp chiếm lại Đông Dương?

      Trọng rời mắt khỏi chiếc radio quay sang nhìn tôi:

      - Theo anh thì tình hình sẽ như thế nào nếu xẩy ra trường hợp thứ hai?

Tôi trả lời đại ý: vai trò các cường quốc hết sức quan trọng nên ta luôn tranh thủ thêm bạn bớt thù, phân hóa chúng. Trường hợp Mĩ giúp Pháp chiếm lại Đông Dương, cuộc đấu tranh giành độc lập của ta sẽ khó khăn gấp bội nhưng cuối cùng nhân dân ta mới là người quyết định vận mệnh nước nhà.

Trọng nêu tiếp hàng loạt câu hỏi khác. Theo BBC thì Liên Xô ký hòa ước bất xâm phạm với phát xít Đức là tạo thế cho Hitler rảnh tay đánh Pháp, anh thấy thế nào? Các hội nghị Teheran tháng 11 năm 1943, Yalta tháng 2 năm 1945 ảnh hưởng đến cục diện thế giới thời hậu chiến như thế nào?

Sau hàng loạt câu hỏi về tình hình thế giới Trọng đề cập đến đường lối của Đảng Cộng sản Đông Dương.

- Pháp đã bị Nhật đánh bại, sao các anh còn dong mấy thằng Pháp kiều đi ngoài phố cho dân chúng xỉ vả? Việt Minh chủ trương đoàn kết toàn dân, vậy có đoàn kết với địa chủ, tư sản không? Xô viết Nghệ Tĩnh nêu khẩu hiệu “Trí phú địa hào đào tận gốc trốc tận rễ“ bây giờ bọn trí thức chúng tôi được xếp vào phía bạn hay thù? Đảng Cộng sản giao cho Dương Đức Hiền lập đảng Dân Chủ có phải là Đảng thừa nhận sai lầm cũ, đánh giá lại vai trò trí thức và sẽ trọng dụng chúng tôi lâu dài hay chỉ là mánh khóe nhất thời nhằm lôi kéo trí thức giúp Đảng một thời gian, khi giành được chính quyền vào tay sẽ lại hất cẳng chúng tôi?...

Cơn bão câu hỏi làm tôi tối tăm mặt mũi, cố vắt kiệt óc cũng chỉ trả lời được khoảng bốn năm chục phần trăm. Nhiều câu khá dễ trả lời: Pháp kiều bị một số thanh niên quá khích xử tội như thế chứ Việt Minh không chủ trương, cũng có thể đây là hành động của bọn Đại Việt nhằm đánh lạc hướng dân chúng.Chỉ thị “Nhật Pháp đánh nhau và hành động của chúng ta” của Thường vụ Trung ương ngày 12 tháng Ba 1945 đã nêu rõ “ Kẻ thù chính duy nhất của nhân dân Đông Dương lúc này là phát xít Nhật”, khẩu hiệu ‘Đánh đuổi phát xít Pháp Nhật’ thay bằng khẩu hiệu ‘Đánh đuổi phát xít Nhật’”. Tôi nói rõ thêm về đường lối đoàn kết toàn dân của Việt Minh, về thắng lợi của Hồng quân Xô viết, về thời cơ tổng khởi nghĩa giành thắng lợi ...

Có nhiều điều chính tôi cũng chưa hiểu, làm sao có thể trả lời nhà trí thức này? Đài BBC ở đâu, nói những gì tôi có nghe bao giờ mà biết! Hòa ước bất khả xâm phạm Liên xô ký với Đức đúng hay sai lợi hay hại thế nào tôi cũng chưa hề nghe cấp trên bình luận, chỉ loáng thoáng biết hình như năm 1939 Trung ương Đảng đã có thông báo giải thích nhưng từ đó đến giờ chẳng thấy ai nói đến chuyện này nữa. Các hội nghị Teheran, Yalta ra những nghị quyết gì tôi cũng chỉ đọc được vài dòng tin vắn trên các báo Cứu Quốc, Độc Lập, Cờ Giải phóng… Từ khi tham gia cách mạng tôi chỉ tập trung vào việc phát triển cơ sở quần chúng chuẩn bị tổng khởi nghĩa cướp chính quyền, đâu có thì giờ và đầu óc nghĩ đến những chuyện xa xôi ấy!

Có lúc nổi cơn sĩ diện hão tôi đã định trả lời bừa nhưng nghĩ đi nghĩ lại thấy không nên, nói lung tung sẽ làm mất uy tín của tổ chức. Lúc này, trước con mắt của Trọng tôi đại diện cho tổ chức cách mạng nên không thể nói năng hồ đồ, khinh suất. Nghĩ thế, tôi thấy cách tốt nhất là thẳng thắn nhận “Tôi chưa hiểu rõ vấn đề này. Tôi sẽ hỏi thượng cấp và  trao đổi với anh sau”.

Trọng tỏ ra thông cảm:

- Toàn những vấn đề hóc búa, không dễ gì chúng ta hiểu nổi. Các nhà chính trị nhiều thủ đoạn lắm, họ có những toan tính phải rất lâu sau này ta mới biết họ thực sự âm mưu chuyện gì. Thậm chí có những câu hỏi phải nhiều, rất nhiều chục năm nữa mới trả lời được.

Anh tủm tỉm nói tiếp:

- Và cũng có không ít chuyện phải chờ đến ngày Tận Thế nghe Chúa phán xét mới biết rõ đúng sai chứ người trần mắt thịt chúng mình làm sao biết được...

Vẫn còn muốn tiếp tục cuộc trò chuyện rất cởi mở, thân tình nhưng thấy đêm đã khuya tôi đứng lên. Trọng hiểu ý, rút ngăn kéo lấy ra năm tờ một đồng, bốn tờ năm hào đã để sẵn, đếm lại từng tờ rồi tự tay nhét vào túi áo blu-dông cho tôi.

Anh lôi bao gạo dưới gầm bàn đặt trước mặt.

 - Xin vui lòng nhận phần đóng góp nhỏ mọn của tôi. Cầu chúc các anh thành công.

      Tôi cám ơn rồi nói:

- Chúng tôi buộc phải luôn luôn đề phòng bất trắc, đề phòng cho chúng tôi và cho những người giúp đỡ chúng tôi. Nếu anh thấy có gì đáng nghi cần báo cho tôi đừng vào gặp thì báo bằng cách nào?

      Trọng cau mày suy nghĩ  giây lát rồi chỉ lên tấm rèm che cửa ra vào.

- Tôi có hai tấm rèm. Chiếc màu xanh nước biển kia báo hiệu bình yên. Nếu treo rèm màu hồng là có động. Thế được không?

      Anh đi vào buồng trong, mang ra tấm rèm màu hồng pha sợi kim tuyến lấp lánh.

Chúng tôi thống nhất ám hiệu ấy với một qui ước bổ sung: tôi chỉ tới đây trong khoảng từ 19 đến 20 giờ ngày thứ Ba hoặc thứ Năm trong tuần.

         Trên đường về và những ngày sau tôi suy nghĩ rất nhiều về người “trí thức trùm chăn” vừa gặp… ”Anh ấy gần gấp đôi tuổi mình mà một điều gọi mình bằng anh hai điều gọi mình bằng anh, tỏ ý tôn trọng người của tổ chức cách mạng. Anh hỏi mình rất nhiều điều vì muốn khoe ta đây đọc nhiều biết nhiều? Vì muốn thử tài anh chàng cán bộ Việt Minh mặt còn non choẹt?... Chắc anh Trọng có ý định ấy không nhiều thì ít. Ngay mình là thứ tiểu trí thức hạng bét mà những lần đầu gặp anh Lê Quang Đạo[2] năm 1942 mình cũng ba hoa muốn khoe ta đây đọc nhiều sách bụng đầy chữ, muốn thử tài anh ấy! Nhưng qua thái độ nhũn nhặn, lời lẽ ngay thẳng, nét mặt đăm chiêu có thể thấy anh Trọng đang thực sự trăn trở thực sự băn khoăn muốn tìm chân lí. Ngay các bạn học của mình tuy chưa tới mức học rộng đọc nhiều nhưng cũng thường cân nhắc, so sánh rất kĩ những tin tức, những luận điểm khác nhau, lật đi lật lại mọi khía cạnh, hoài nghi tất cả, phản bác tất cả, cuối cùng mới chấp nhận đâu là lẽ phải. Họ giác ngộ tương đối chậm so với các ông anh nông dân của mình ở quê ngoại nhưng khi [1] đã tin theo cái họ cho là đúng thì họ cũng sẵn sàng tử vì đạo… Không nên thấy họ băn khoăn, do dự, nêu những câu hỏi những nhận xét đôi khi làm mình ngạc nhiên thậm chí khó chịu mà chụp lên đầu họ đủ thứ tội…Năm 45 ở Thanh Hóa mình thăm dò Nguyễn Hiển[3] định đưa Hiển vào tổ chức nhưng thấy Hiển hỏi nhiều về chủ trương của Việt Minh, trong đó có nhiều câu hỏi thể hiện sự hoài nghi thiếu tin tưởng, thế là mình bỏ rơi luôn. Sau này gặp lại Hiển trách mình rất nhiều về chuyện đó. Mình  chưa làm công tác vận động trí thức bao giờ nên chưa biết rõ đối tượng này, cần đi sâu tìm hiểu thêm…Khi đặt ra một câu hỏi,  người ta thường có lời giải đáp của riêng mình. Lần gặp sau sẽ tìm cách khêu gợi Trọng bộc lộ rõ hơn những suy tư của anh ấy.”

   Lần thứ hai gặp Trọng tôi không có thì giờ ngồi lâu nên phải gác lại ý định này. Định lần sau sẽ hỏi nhưng lần gặp thứ ba lại không thành. Tại sao? Tôi sẽ kể lại trong một dịp khác.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              SĐM

---

[1] Bí danh của Nguyễn Tiến Sản tức An, tức Lê Vinh Quốc chính ủy sư đoàn 308,  phó chính ủy quân khu 3 được cử  đi học ở Liên Xô rồi định cư bên đó khi xẩy ra vụ án Xét lại ở quê nhà.

[2] Lê Quang Đạo (1921-1999) bí thư Đảng bộ Hà Nội năm 1941-1942. Trung tướng Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Việt Nam.

[3] Bí danh Nguyễn Linh giám đốc chi nhánh Nhà xuất bản Sự Thật tại Tp. Hồ Chí Minh.

CÁ RÔ ĐẦM SÉT

         Ra khỏi nhà tù Thanh Hóa, giữa tháng Ba 1945 tôi ra Hà Nội. Nghe tin, Nguyễn Anh Bảo[1] ủy viên Ban Chấp hành đoàn Thanh niên Cứu quốc thành Hoàng Diệu (Hà Nội) đến gặp ngay. Sau khi bàn công việc Bảo đưa tôi đến  làng Ngọc Hà.

Dọc đuờng Bảo giới thiệu:

- Mình đưa Phan đến ở một nơi rất xuya[2], những khi cần tạm lánh đề phòng địch mình vẫn đến ở vài hôm. Anh Kim là Công nhân Cứu quốc, Hoa kiều, nhân viên kĩ thuật đài vô tuyến điện Bạch Mai. Chị vợ người Việt, có cảm tình với Việt Minh. Thằng con 12 tuổi rất ngoan. Anh chị Kim sẽ lo chuyện ăn uống cho cậu. Chỗ ở kín đáo nhưng không quá xa rìa làng, khi có động dễ chuồn. Tóm lại, một chỗ đứng chân tuyệt vời để Phan yên tâm công tác.

Từ đường Quần Ngựa hai anh em rẽ vào lối đi lát gạch, sau một quãng dài trống trải con đường nhỏ len lỏi qua nhiều mảnh vườn làng Ngọc Hà. Sông Ngọc, cái tên thật đẹp! Phải chăng phù sa của nó đã bồi lắng nên ngôi làng xinh xắn một thời đầy hoa này? Giờ đây Sông Ngọc không còn, làng Hoa cũng chỉ hiu hắt vài miếng hồng miếng cúc cô đơn giữa những luống đất lởm chởm gốc hoa héo đen gục rũ trên hoang tàn.

Tới một xóm nhiều nhà lợp ngói, đầu xóm có bụi tre già, Bảo cúi xuống nhìn rồi nói:

- An toàn. Trước khi vào nhà cậu đến đây xem kĩ, nếu thấy hai cành tre buộc chéo là dấu hiệu báo động, phải biến ngay.

  Chúng tôi bước vào ngôi nhà ba gian. Anh Kim khoảng ngoài ba mươi, dong dỏng cao, một chiếc răng nanh bịt vàng, vồn vã hỏi Bảo ‘thé’:

 - Cậu vẫn khỏe chứ? Lâu không thấy đến tôi sốt ruột quá.

Chị Kim từ dưới bếp chạy lên:

- Cậu hơi tọp đi đấy. Nghỉ nhà vài ngày chị kiếm cái gì tẩm bổ cho khỏe rồi hẵng đi.

Bảo ngồi xuống đỡ chén nước chè nóng từ tay anh Kim.

- Cám ơn anh chị. Hôm nay em đưa Phan tới ở  nhờ anh chị ít lâu.

Chị Kim sốt sắng:

- Hay quá, có cậu nhà thêm vui.

Sau vài chục phút trò chuyện Bảo chia tay chủ nhà. Tôi theo ra cửa, Bảo khẽ dặn:

-Các ngày thứ Ba thứ Năm thứ Bẩy, khoảng 5 giờ chiều liên lạc với mình ở cửa chợ Đồng xuân. Nếu thấy mình gãi đầu tức là có động, đừng đến gặp. Ngược lại cũng thế, nếu cậu nghi có đuôi bám thì gãi đầu làm hiệu,  buổi tiếp theo sẽ gặp nhau.

      

 Gia đình này quả là một cơ sở tuyệt vời. Anh Kim ngày hai buổi đạp xe đi làm, tối không đi rải truyền đơn hay bảo vệ các cuộc diễn thuyết xung phong thì ở nhà kèm con học, đọc báo rồi đi ngủ. Chị Kim người làng Ngọc Hà, rất tần tảo, đúng là  “Con gái ở trại hàng Hoa, Ăn cơm nửa bữa ngủ nhà nửa đêm”, trước kia ngày nào cũng dậy từ lúc chưa rõ mặt người, gánh một gánh nặng hoa tươi rong ruổi khắp phố phường Hà Nội mang vào thành phố vô vàn hương sắc và nguồn cảm hứng. Chị vừa bán hoa cắm lọ vừa đưa tới tận nhà những gói hoàng lan kèm hoa sói hoa ngâu, hoa mẫu đơn cúng Phật, cúng tổ tiên những ngày giỗ chạp, lễ tết. Sáng sớm chủ nhà đặt mua hoa chưa dậy, chị treo gói hoa lên tay nắm cửa, cuối tháng mới đến nhận tiền…Bây giờ gánh hoa thay bằng gánh rau muống trên vai với một rá rau thơm cắp nách, bán quanh quẩn mấy con phố gần làng.

Anh chị Kim coi tôi như ruột thịt, chăm sóc tôi còn hơn cả thằng con trai. Một buổi trưa tôi về muộn, cả nhà đã ăn cơm, anh đi làm, chị đi chợ chỉ còn thằng Hoàng ở nhà. Thấy tôi về nó vào buồng lấy liễn cơm ủ trong chăn bưng ra, mở lồng bàn, xới cơm, nói:

- Mời anh xơi cơm kẻo nguội.

Mâm cơm có một con cá rô nhỉnh bằng hai ngón tay rán vàng đặt bên chén nước mắm tỏi ớt… mới trông thấy nước dãi đã ứ đầy miệng.

Ăn xong nhân lúc ngồi xỉa răng uống nước tôi hỏi Hoàng:

- Hôm nay có món cá rán ngon quá, em ăn thêm được mấy bát?

Nó lắc đầu, hơi phụng phịu:

- Mẹ kiếm được có hai con, bố một con, anh một con. Em làm gì có phần đâu ạ.

Tôi ôm thằng bé vào lòng, dụi má vào mái tóc mềm của nó. Cảm thấy ân hận vì mình đến đây ở làm thằng bé mất phần.

Mấy hôm sau chị Kim lại kiếm được cá mang về, lần này vừa đủ bốn con. Ngồi vào mâm, anh Kim quay người mở tủ chè sau lưng lấy rượu rót vào hai chiếc cốc rồi gắp con to nhất bỏ vào bát tôi:

- Cá rô đầm Sét là ngon nhất hạng. Những con to hơn thì đừng rán, xương nó cứng lắm, từng này là vừa. Cá rô ron chỉ bằng ngón tay út rán lên còn ngon hơn, ăn được cả xương rất bùi. Cậu chấm đẫm nước mắm Vạn Vân này mà ăn thì miếng cá càng thơm càng ngọt càng ngon. 

Anh nói như ngâm:

“Cá rô đầm Sét, cá chép đầm Đại, nước mắm Vạn Vân”.
Anh tiếp:
-Những món ngon của đất Thăng Long ta đấy.

Rồi nâng cốc:

-Nào cậu Phan…Chúc mong được ước thấy.

Tôi định gắp con cá bỏ sang bát thằng Hoàng để trả nợ hôm trước ăn mất phần nó, nhưng nghĩ chắc anh chị Kim không nghe và thằng Hoàng cũng không dám nhận nên tự nhủ: để dịp khác.

Cuộc sống trong không khí gia đình thật đầm ấm yên vui, chị Kim chăm sóc tôi rất chu đáo: sáng sáng có ấm nước chè mạn, bữa trưa bữa tối có cơm nóng canh rau ngọt ngào, thỉnh thoảng có bát tép rang khế, đĩa cá bống kho tương…ăn xong ngồi giúp thằng Hoàng làm bài, rồi yên tâm đi ngủ.

Sau vài hôm, tôi đi bảo vệ cuộc mit tinh ở chợ Canh và gặp Sáu[3] trong cùng tổ. Sáu cho biết sắp đi dự lớp huấn luyện quân sự bên Bắc Ninh, bàn giao cho tôi nhận tiếp tế của người mấy tháng nay vẫn ủng hộ mỗi tháng 10 cân gạo và 7 đồng. Quần chúng cảm tình này là Trọng một nhà trí thức “trùm chăn” không đi làm cho chính quyền bù nhìn của khâm sai Phan Kế Toại. Tôi mừng lắm. Có thêm đôi chút góp cho anh chị Kim giữa lúc gạo châu củi quế này chẳng thừa. Sáu dặn địa chỉ, ám hiệu, hứa sẽ báo cho cơ sở biết để tiếp nhận tôi.

Ngay hôm sau tôi đến Ngõ Huế gặp Trọng nhận 10 cân gạo và 7 đồng.

Về đến nhà nhân lúc anh Kim đi vắng, tôi đưa hết cho chị Kim. Chị giẫy nẩy:

-Ô hay! Tôi có cho cậu ở trọ đâu mà cậu đưa tiền mấy gạo?

Tôi năn nỉ:

-Chị ơi, người ta ủng hộ chứ em có phải mua đâu ạ. Coi như em nhờ chị thổi nấu giúp để em dành thì giờ công tác cho đoàn thể thôi.

Chị Kim vẫn lắc đầu quầy quậy.

Tôi khích tướng:

-Hay chị chê ít thì em…

Chị Kim giả vờ làm mặt giận, mắng:

-Liệu hồn! Đừng có mà trêu tức tôi…

Đột nhiên chị dịu giọng:

-Thôi được, chị nhận. Sẽ có việc dùng đến.

Lúc ấy tôi chưa biết chị sẽ dùng vào việc gì…                                                                                     

Gần một tháng sau.                                                                                           

Sáng sớm nghe tiếng xèo xèo dưới bếp, chắc mẩm chị Kim lại rán cá rô đầm Sét cho bữa trưa tôi chạy xuống xem. Nhưng không phải cá, chị đang rán bánh bìa trong chiếc chảo to, loại bánh làm bằng bột gạo nếp trộn mật, hấp chín rồi rán, trước kia tôi đã vài lần mua của chú Chiệc bán rong. Bên cạnh có chiếc mẹt đựng mấy lớp bánh hình chữ nhật màu nâu vàng tỏa mùi thơm ngọt nồng nàn. Tôi hỏi :

- Chị rán làm gì nhiều thế hả chị? Mang đi bán à?

- Bán chác gì đâu. Anh chị phụ thêm vào số tiền gạo cậu đưa, làm thứ bánh này để được rất lâu không hỏng. Làm sẵn để đấy, mai kia cần đến thì các cậu có cái mà ăn...Nếu phải đi xa, mang theo cũng tiện.

Mai kia…Nếu phải đi xa…Chị Kim đã nghĩ đến một ngày mai chị hình dung là sẽ rất quyết liệt.  Chị góp sức cho đàn em theo cách của mình, cách của người phụ nữ đảm đang suốt đời tảo tần chăm chồng nuôi con…

Ít lâu sau, tôi đi công tác ở ngoại thành ba bốn ngày mới về. Tới kiểm tra bụi tre, thấy hai nhánh buộc chéo bằng sợi lạt. Chột dạ, đưa mắt nhìn một vòng thấy không có gì khả nghi, không sợ bị bám đuôi, tôi lên đường Cổ Ngư ngồi chờ đến giờ đi gặp Nguyễn Anh Bảo.

Khoảng 5 giờ chiều tôi tới cửa chợ Đồng Xuân. Bảo ‘thé’ đã có mặt. Nghe tôi báo cáo, anh dặn:

- Tìm chỗ lánh tạm vài ngày. Mai mình kiểm tra tình hình, ngày kia bàn tiếp. Vẫn gặp nhau ở đây, giờ này.

Tôi đến nhà Vũ Văn Đu ở phố Bắc Ninh. Nghe con giới thiệu tôi là bạn học cùng lớp, đang chờ xe về quê trên Thái Nguyên, bố mẹ Đu vui vẻ thu xếp cho tôi ở tạm.

Tới phiên liên lạc sau, Bảo cho biết: anh Kim thấy mấy thằng hiến binh Nhật lảng vảng quanh xóm, nhòm ngó nhớn nhác không hiểu chúng tìm kiếm cái gì nên báo động phòng xa thế thôi. Nhưng vẫn phải cảnh giác đề phòng, tôi không được ở đấy nữa mà phải chuyển ra xóm ngoài.

Thế là tôi phải rời xa cuộc sống gia đình no ấm, tiếp tục dấn thân vào nguy nan khổ ải. Làm cách mạng thì phải thế, tôi không nề hà. Chỉ băn khoăn một điều: bao giờ mới trả được thằng Hoàng món nợ một con cá rô đầm Sét? Mang nợ thì phải trả nợ dù chỉ là một con cá. Nhưng biết đến  bao giờ mới trả được nợ? Bao giờ hay chẳng bao giờ?

                                                                                                                                       SĐM

---

[1]  Bí danh  của Nguyễn Viết Tiết sau này là chính ủy Bộ Tư lệnh Thông tin QĐND VN. Hi sinh trong chống Mĩ.

            [2] Chắc chắn, tin cậy.

            [3]Bí danh của Nguyễn Tiến Sản tức An, tức Lê Vinh Quốc chính ủy sư đoàn 308,  phó chính ủy quân khu 3 được cử  đi học ở Liên Xô rồi định cư bên đó khi xẩy ra vụ án Xét lại ở quê nhà.